كه مكلف در يك زمان با دو تكليف فعلى روبه‌رو شود و نتواند آن دو را امتثال كند ، مثل : وجوب نجات دادن دو نفر كه در يك زمان در حال غرق شدن هستند ، درحالىكه مكلف فقط توانايى نجات يكى از آن دو را دارد . تزاحم امتثالى همان تزاحم اصطلاحى است كه از ابتكارات مرحوم « ميرزاى قمى » مىباشد . در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است : « التزاحم الامتثالى و هو ما اذا كان الملاكان في موضوعين و فعلين الا انه للتضاد بينهما لا يمكن الجمع في مقام الامتثال فهذا التزاحم انما هو في مرحلة الامتثال الناشى من ضيق القدرة على الجمع و القدرة تكون دخيلة في التحريك و الامر » . « 1 » نكته : بين تزاحم ملاكى و تزاحم امتثالى دو فرق وجود دارد : 1 . در تزاحم امتثالى ، دو حكم متزاحم ، در مقام جعل با يك ديگر تنافى و تضاد ندارند و فقط در مقام امتثال باهم تنافى دارند ؛ در نتيجه ، تعارض و تكاذبى ميان آن دو دليل نيست ؛ به خلاف تزاحم ملاكى كه تنافى و تضاد بين دو حكم در مقام جعل است ، به‌گونه‌اى كه اجتماع آن دو در موضوع واحد محال است ؛ 2 . در تزاحم امتثالى ، به عنايت شارع در راهنمايى مكلف نسبت به اينكه كدام را انجام داده و كدام را ترك كند ، نيازى نيست ، بلكه خود مكلف آزاد است اهم را بر مهم ترجيح دهد يا در جايى كه مساوى هستند يكى را برگزيند ؛ اما در تزاحم ملاكى ، مكلف اختيارى ندارد و بر مولا است كه عنايت خود را شامل حال عبد نمايد و حكمى را كه ملاك آن قوىتر است ، ترجيح دهد ، زيرا تشخيص مقتضى و ملاك حكم با مولا است و از قدرت مكلف خارج است . همان ، ج 7 ، ص 142 و 151 . همان ، ج 3 ، ص ( 66 - 65 ) . همان ، ج 6 ، ص 9 . خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 3 ، ص 354 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 519 . نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 182 . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 536 . حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 6 ، ص 27 . جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 6 ، ص 455 . همان ، ج 5 ، ص 596 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 6 ، ص ( 576 - 575 ) . تزاحم حفظى تنافى ميان احكام واقعى در موارد مشتبه ، در مقام محافظت از اغراض تشريع تزاحم حفظى ، مقابل تزاحم امتثالى و تزاحم ملاكى ، و به معناى تنافى ميان اغراض احكام تشريعى در مقام تحفّظ بر اغراض تشريع است . برخى از اصوليون ، فلسفه جعل احكام ظاهرى ( اصول عمليه ) را از طريق تزاحم حفظى تبيين كرده‌اند . توضيح : گاهى مصاديق موضوعات احكام الزامى و ترخيصى - مثل حرمت و اباحه - و يا دو نوع از احكام الزامى - مثل وجوب و حرمت - باهم مشتبه شده و مكلّف نمىداند كدام يك مثلا متعلق حرمت است و كدام يك متعلق وجوب يا اباحه . در اين موارد ، مولا براى حفظ مصلحت و غرض اهمّ ، از ميان اين دو ( مصلحت موجود در حكم به وجوب يا حرمت ، و يا مصلحت موجود در حكم به اباحه يا حرمت ) با جعل حكم ظاهرى و توسعه دادن دايره محركيّت عبد ، كارى مىكند كه آن غرض اهمّ حفظ گردد . براى مثال ، قطره خونى در يكى از دو ظرف آب افتاده ، اما به‌طور مشخص معلوم نيست در كدام ظرف افتاده است ؛ در اين صورت ، بين مصلحت اباحه يكى از دو ظرف با مصلحت حرمت ظرف ديگر ، به دليل اختلاط و مشتبه شدن آن دو بر مكلّف ، تزاحم به وجود مىآيد ، كه اگر مصلحت اباحه نزد مولا مهم‌تر باشد حكم ظاهرى اباحه را نسبت به هر دو ظرف براى حفظ غرض اهمّ جعل مىكند ، و اگر مصلحت حرمت مهم‌تر باشد حكم احتياط را جعل مىكند . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 203 . همان ، ج 6 ، ص 9 . همان ، ج 5 ، ص ( 181 - 177 ) . تزاحم حقيقى ر . ك : تزاحم امتثالى تزاحم حكمى ر . ك : تزاحم امتثالى تزاحم در مقام امتثال ر . ك : تزاحم امتثالى تزاحم مأمورى ر . ك : تزاحم امتثالى تزاحم مقتضيين ر . ك : تزاحم ملاكى تزاحم ملاكات ر . ك : تزاحم ملاكى

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 203 .